Lotte Bjerre Knudsen, senior principal scientist in de Diabetes Research Unit van Novo Nordisk in Denemarken had een sleutelpositie bij dit onderzoek. Zij heeft de ruim 20 jaar van haar dienstverband bij Novo Nordisk gewijd aan het onderzoek naar het beschikbaar maken van dit darmhormoon in de vorm van een medicijn.
Dat Lotte Bjerre Knudsen bij Novo Nordisk in Kopenhagen terechtkwam, was min of meer bij toeval. "Ik zocht naar een werkgever waar ik als ingenieur onderzoek kon doen in toegepaste wetenschap. Mijn hart ligt bij concreet onderzoek dat toewerkt naar een product, liever dan dat ik alleen publicaties op mijn naam heb staan. Novo Nordisk stond en staat in Denemarken erg goed bekend als bedrijf en werkgever: vooruitstrevend, solide en met een open cultuur. Zo kwam ik daar dus als pas afgestudeerde binnen."
Kort na haar komst - in 1990 - trad ze toe tot het team dat verantwoordelijk was voor het onderzoek naar het darmhormoon GLP-1. In 1995 werd ze aangesteld als projectmanager voor dat team en werd ze de belangrijkste ontdekker van liraglutide. Op dit moment is ze werkzaam als senior principal scientist, met name actief in moleculaire farmacologie en in vivo far
macologie. Knudsen heeft een groot aantal publicaties en ontdekkingen op het gebied van GLP-1 op haar naam staan.
De daadwerkelijke ontdekking
"Er is geen standaardmethode om van een natuurlijke stof een medicijn te maken. Het team is overigens niet 25 jaar met liraglutide bezig geweest. In 1991 zagen we de eerste mogelijkheden. Vijf jaar later, in 1996, zijn we pas echt gestart en in 1997 zijn we liraglutide toxicologisch en klinisch verder gaan ontwikkelen. In feite hebben we dus zes jaar besteed aan het onderzoek naar verschillende mogelijkheden om een medicijn van het hormoon te maken. De daadwerkelijke ontdekking van de stof heeft ons maar een jaar gekost. Dat zijn zeker geen ongebruikelijke periodes.
Een pandemie in de westerse wereld
Diabetes type 2 is op dit moment wereldwijd een groot probleem, een pandemie. Het aantal mensen met diabetes type 2 neemt snel toe, met name in de westerse wereld. Maar toen Knudsen 20 jaar geleden toetrad tot het GLP-1-onderzoeksteam, was diabetes type 2 nog nauwelijks onderwerp van gesprek. Diabetes betrof vooral type 1. "Bij de start van het team ging het om een relatief klein project. We waren enthousiast over de eerste ontdekkingen en geloofden wel dat er potentie in zat. Maar we konden de impact van ons onderzoek op dat moment nog niet overzien. Het was ook één van de eerste onderzoeken binnen Novo Nordisk naar een mogelijk medicijn dat niet uitging van het insulinemolecuul."
Het onderzoek kende tegenslagen, maar die zijn er eigenlijk altijd, volgens Knudsen. "We hadden in het begin wat problemen met de productie en later liepen we tegen een toxicologische uitdaging aan die ons de nodige tijd kostte. Uiteraard
hebben we het ook wel eens moeilijk gehad, maar we hebben nooit gedacht dat het allemaal tot niets zou leiden; biologisch gezien zag het er altijd goed uit."
Nieuw tijdperk in diabetesbehandeling
Dat het onderzoek heeft geleid tot een nieuw tijdperk in diabetesbehandeling is fantastisch, zegt Knudsen. "Dat is meer dan waar je als wetenschapper op kunt of mag rekenen. Maar ik ben niet gaan studeren of bij Novo Nordisk gaan werken voor the fame and glory. Het had ook zo kunnen zijn dat het onderzoek geen bruikbaar product opleverde, maar dat betekent dan niet automatisch dat het onderzoek voor niets zou zijn geweest. Het succes ligt niet alleen maar aan het einde van het project, als het wereldkundig wordt gemaakt of in de schappen ligt. Het traject van liraglutide is een serie van opeenvolgende, succesvolle, kleine projecten van het totale team. Je zet met elkaar steeds een stap verder en elke stap is belangrijk in het proces. We hebben er met het team lang aan gewerkt voordat we iets hadden dat daadwerkelijk bruikbaar was. Grote veranderingen starten met een klein idee. Je moet wel geloven in het idee, maar je moet niet alleen maar uit zijn op wereldschokkende ontdekkingen. Dan ga je het niet redden in de wetenschap."
Gedurende de jaren van onderzoek werd duidelijk dat diabetes type 2 wereldwijd een steeds groter probleem werd als ziekte. Knudsen: "In de Verenigde Staten is type 2 'gone crazy' en Europa gaat de VS langzaam achterna, al zijn er wel verschillen. Landen als Nederland en Denemarken doen het relatief goed. Dat zou te maken kunnen hebben met ons bewegingsgedrag: nergens wordt zoveel gefietst als in onze twee landen." Beweging en voedingspatroon zijn belangrijke factoren bij het al dan niet krijgen van diabetes type 2. Dat mensen openstaan voor slechtere eetgewoontes, heeft volgens Knudsen ook een genetische component. "Mensen zijn van oorsprong krijgers: altijd op zoek zijn naar voedsel. Ze zitten genetisch zo in elkaar dat ze eten als er voedsel beschikbaar is. In de geschiedenis van de mens is het eigenlijk nog maar een recente ontwikkeling dat er vrijwel altijd een overvloed aan voedsel is, in onze landen althans. En genetisch zijn we op die verandering van leefomgeving nog niet ingesteld. Het zit in ons om te eten als er voedsel voor handen is." Anderzijds heeft het volgens Knudsen ook te maken met gewenning en (aangeleerd) gedrag. "Er is zoveel aandacht voor voedsel, slecht en goed, dat je wel sterk in je schoenen moet staan om al die verleidingen te weerstaan. Ik kom ook echt wel eens bij fastfoodketens. Maar het zou misschien ook niet gek zijn om eens een McSushi te starten."
Preventie is key
Knudsen gelooft heilig in goede voorlichting en preventie om de type 2-pandemie tegen te gaan. "Hoe goed liraglutide ook is als behandeling, het voorkomen van diabetes is natuurlijk het allerbelangrijkst. Diabetes is geen onschuldige ziekte, het is zeer ingrijpend voor het leven van de patiënt. Gezonde voeding, meer bewegen; het is cruciaal dat al op scholen op het belang daarvan wordt gewezen. Laat dokters bijvoorbeeld beweging voorschrijven en verzekeraars dat vergoeden. Preventie is de sleutel in de toekomst van diabetes."
Wat dat betreft voelt Knudsen zich bij Novo Nordisk volledig thuis. "Novo Nordisk investeert enorm in de voorlichting over diabetes en in preventieprogramma's wereldwijd. Daarin is het bedrijf andere farmaceutische ondernemingen mijlenver voor. Novo Nordisk is toch al een bijzonder vooruitstrevend bedrijf. Als dat niet zo was had ik er niet al 20 jaar met zoveel plezier gewerkt en zoveel kunnen bereiken."
'Helemaal mijn bedrijf'
"Novo Nordisk is echt helemaal mijn bedrijf. Ik voorzie dat ik hier de rest van mijn werkzame leven zal blijven. Het heeft in mijn ogen precies de juiste omvang: groot genoeg om impact te hebben en dingen in gang te kunnen zetten, maar niet zo groot dat het inflexibel wordt en dat het intern meer om macht gaat dan om wat anders. Novo Nordisk kent een enorm open cultuur. Iedereen kan zijn mening uiten, zelfs als je het niet eens bent met onderzoeks- of bedrijfsbeslissingen. Men luistert naar je en als je je zaak hard kunt maken, gaat men met je mee. Het bedrijf en de directie bieden iedereen de ruimte en de gelegenheid om zich te ontplooien en om nieuwe wegen te ontdekken. Dat is ook een voorwaarde om als bedrijf tot grootse dingen te komen."
"Daarnaast is Novo Nordisk enorm vooruitstrevend in het stimuleren van duurzaamheid. The Triple Bottom Line is de basis van het bedrijf waarin de duurzaamheidsprincipes zijn verankerd voor het hele bedrijf. Novo Nordisk probeert daadwerkelijk een verschil te maken en daarin slaagt het ook. Wat betreft diabetesonderzoek, maar ook op MVO-gebied."
'Trots op Novo Nordisk'
"Er wordt nog wel eens gezegd dat diabetesmedicijnen kostbaar zijn. Dat is wel een interessante discussie, vind ik. Hoe beter diabetes te behandelen is, des te meer kosten je kunt voorkomen. Diabetes kent allerhande follow-up ziektes die de maatschappij nog veel meer kosten: denk aan hart- en vaatziekten. Terugdringen van diabetes heeft dan ook een bredere impact op de kosten voor de gezondheidszorg dan alleen op strikt diabetesgebied."
"Ik ben blij dat ik als wetenschapper en als medewerker van Novo Nordisk een bijdrage kan leveren aan de verbetering van de kwaliteit van leven van mensen met diabetes type 2 en dat we zo stappen zetten om de toekomst van diabetes te veranderen en de opmars van diabetes een halt toe te roepen. Ik ben trots op Novo Nordisk en trots op wat we gedaan hebben en nog steeds doen. Dit is natuurlijk niet het eindpunt; er zijn altijd verbeteringen mogelijk en daar werken we met z'n allen hard aan.”